মূল- অনন্ত বিজয় | অনুবাদ- উৎপল দত্ত
[অনুবাদকৰ টোকা- নলবাৰী কলেজৰ ইংৰাজী বিভাগৰ অধ্যাপক আছিল তেখেত ৷ শুভ্ৰ ধুতি-পাঞ্জাবী, কলা ৰঙৰ জোতা, গহীন চাল-চলন আৰু সৌম্য উপস্থিতি ৷ নলবাৰী কলেজৰ হোষ্টেলৰ এটি কোঠাত তেখেতে বাস কৰিছিল, অধ্যাপনা কৰিছিল আৰু বাকী সময়খিনি সাহিত্যৰ সাধনা কৰিছিল ৷ নব্বৈ দশকৰ মাজভাগত তেখেতে নলবাৰী কলেজ এৰি গুচি যায় আৰু উত্তৰ প্ৰদেশৰ স্বামী সহজানন্দ সৰস্বতী মহাবিদ্যালয়ত অধ্যক্ষ হিচাপে দায়িত্ব গ্ৰহন কৰে ৷ নলবাৰী কলেজত থকা সময়ত আমি তেখেতক এগৰাকী দায়িত্বশীল অধ্যাপক হিচাপেই পাইছিলোঁ, তেখেতৰ সাহিত্য প্ৰতিভাৰ কোনো আভাষ পোৱা নাছিলোঁ ৷ হিন্দী সাহিত্য জগতৰ কিছু ব্যক্তিৰ সান্নিধ্যলৈ অহাৰ পাচতহে তেখেতৰ বিস্তৃত প্ৰতিভা আৰু প্ৰভাবৰ কথা উপলব্ধি কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিলোঁ ৷ ভাৰতৰ হিন্দী বলয়ৰ বিভিন্ন মহাবিদ্যালয় আৰু অন্য বিদ্যায়তনিক প্ৰতিষ্ঠানত তেখেতৰ সাহিত্য কৃতিৰ আলোচনা এটা নিয়মিত ঘটনা ৷ ভাৰত চৰকাৰৰ ডাক-বিভাগে তেখেতৰ ছবি সম্বলিত এটি ডাকটিকট প্ৰকাশ কৰিছিল ৷ তেখেতৰ গুৰুত্ব বুজাবলৈ এই ডাক-টিকটটিয়েই যথেষ্ঠ ৷ অলপতে তেখেতৰ বিষয়ে এটা প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ পাইছে প্ৰখ্যাত হিন্দী বাতৰি কাকত দৈনিক জাগৰণত ৷ সেই প্ৰবন্ধটিৰ অনুবাদেৰেই শিক্ষাগুৰুৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা নিবেদন কৰিছোঁ | ]
মূল প্ৰবন্ধটিৰ শিৰোণামা মুছলিম অনুপ্ৰৱেশ আৰু হিন্দী সাহিত্য
মনলৈ প্ৰথমেই অহা নামটো হ’ল কুবেৰনাথ ৰায় ৷ কুবেৰনাথ ৰায়ে অসমত শিক্ষকতা কৰি থকা সময়ত দেশ-বিদেশৰ বিভিন্ন বিষয়ত আলোকপাত কৰি লিখিছিল ৷ ১৯৬০-৭০১ দশকত নক্সালপন্থীসকল আৰু তেওঁলোকৰ সমৰ্থকসকলৰ ওপৰত তেখেতে কলম চলাইছিল ৷ তেখেতে ভাৰতীয় পৌৰাণিক প্ৰতীকসমূহ নিজৰ ৰচনাত ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু সেই ৰচনাবোৰে পাঠক সমাজৰ পৰা আদৰ লাভ কৰিছিল ৷ তেখেতৰ প্ৰবন্ধ সংকলনসমূহ পুনৰ মেলি ললোঁ৷ ভাৰতীয় জ্ঞানপীঠৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত কুবেৰনাথ ৰায়ৰ এখন প্ৰবন্ধ সংকলন হ’ল ‘গন্ধমাদন’৷ এই সংকলনত ‘কজৰীবনত জীৱহংস’ নামৰ এটি প্ৰবন্ধ আছে৷ প্ৰথম শাৰীটোৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে এই প্ৰবন্ধটো লিখা হৈছিল ১৯৬৯ চনত৷ তেখেতে লিখিছে — ‘উনৈশ শ সত্তৰৰ যুৱ বসন্ত এতিয়াও অলপ দূৰত, কিন্তু তাৰ নক্সালপন্থী লৌহ মৃদংগৰ টংকাৰ শুনি উনসত্তৰৰ এই জৰাজীৰ্ণ, পাণ্ডুৰ বৃদ্ধ হেমন্ত আৰু বেচি শীতল হৈ পৰিল৷’
বাংলাদেশী অনুপ্ৰৱেশকাৰীৰ বিষয়তো তেখেতে কলম তুলি লৈছিল৷ তেখেতে এটা প্ৰবন্ধত সেই বিষয়ত অতি যুক্তিপূৰ্ণ বৰ্ণনা দাঙি ধৰিছে৷ কেনেদৰে বাংলাদেশী মুছলমানসকল অসমত সোমাই পৰে আৰু তাৰ পাছত কৃষিকামৰ নামত স্থায়ী ঘাটি পাতি লয় — সেই বিষয়টোও তেখেতে স্পষ্ট কৰি দিছে৷ ‘কজৰীবনত জীৱহংস’ প্ৰবন্ধত ৰায়ে লিখিছে — ‘অসমলৈ কেইবা লাখো অনুপ্ৰৱেশকাৰী আহি পৰিছে, তাৰ ভিতৰত সংখ্যাগৰিষ্ঠই এই যাযাবৰ মুছলমান কৃষক৷ এওঁলোকে ভুৱা নামত বা কোনো স্থানীয় মুছলমানৰ নামত চৰকাৰী দ৫১১ পৰা মাটিৰ বন্দোবস্ত কৰি লয় আৰু কেতিয়াবা এনেয়ে দখল কৰি মৰাপাট, ধান, আলু আৰু সৰিয়হ আদিৰ খেতি কৰিবলৈ লয়৷ নতুন মাটিৰ গুণত শস্য উৎপাদনো বৰ চকুত লগা হয়þ৷ অসমৰ মন্ত্ৰীসভা আৰু সুৰক্ষা বিভাগ কঠোৰ হোৱাৰ পাছত এওঁলোকে লাহে লাহে ইয়াৰেই বাসিন্দা হৈ পৰে আৰু কেতিয়াবা এটা ৰাজনৈতিক দলৰ, কেতিয়াবা আন এটা দলৰ সহায়ত ভোটাৰ তালিকাত নামো উঠাই লয়৷’
এতিয়া যদি আমি কুবেৰনাথ ৰায়ে ১৯৬৯ চনত লিখা এই কথাখিনি মনোযোগেৰে চাওঁ, তেন্তে স্পষ্ট হৈ পৰে যে ৰাজনৈতিক দলসমূহৰ সহায়ত বাংলাদেশী মুছলমানসকলে ভাৰতৰ ভোটাৰ তালিকাত নিজৰ নাম সুমুৱাই লোৱাত সফল হৈ আহিছে৷ কুবেৰনাথ ৰায়ে ভোটাৰ তালিকাত নাম তোলা প্ৰসংগতে নাথাকি, এই বিষয়টোক ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্তৰ কষটি শিলতো ঘঁহি চাইছে৷ তেখেতে আৰু লিখিছে — ‘ভাৰতীয় কমিউনিষ্টসকলৰ ধাৰণা যে কমিউনিজমৰ প্ৰধান শত্ৰু হৈছে হিন্দুত্ব, সেয়েহে ভৱিষ্যতৰ যুদ্ধত মুছলমানসকল বৰ কামৰ সামগ্ৰী হ’ব৷ আনহাতে কংগ্ৰেছৰ কেন্দ্ৰীয় নেতৃত্বৰ মত হ’ল যে কমিউনিজমৰ বিৰুদ্ধে মোৰ্চা তেতিয়াহে জয় কৰিব পৰা যাব যেতিয়া মুছলমান হাতত থাকিব — হিন্দুসকল তো বাওঁপন্থী হৈ গৈছে৷ কিন্তু সাধাৰণ মুছলমানে কোনো প্ৰতিবদ্ধকতাৰ সৃষ্টি নকৰে৷ তেওঁলোকে নিজৰ লাভ-লোকচানহে চায় আৰু সম্প্ৰদায়ৰ কথাও অলপ চিন্ততা কৰে, ইয়াৰ বাহিৰে আৰু একো নহয়৷ যি কি নহওক, এই যাযাবৰ মুছলমানসকল অতি পৰিশ্ৰমী৷ বিশেষকৈ এওঁলোকৰ মহিলাসকলে বৰ কষ্ট কৰে৷ এজন মুছলমানে তিনি-চাৰিবাৰ বিয়া কৰায়, আৰামেৰে তামোল-পান খায়, কেশচৰ্চা কৰে আৰু নতুন পত্নীৰ লগত থাকে, বাকীসকলে প্ৰাচীন কালৰ দাসীৰ নিচিনা কাম কৰা আৰু খোৱা-বোৱাৰ কামতে ব্যস্ত হৈ থাকিব লাগে৷... ফাতিমাৰ বায়েকৰ স্বামীও এনে এটা যাযাবৰ পৰিয়ালৰ পৰা আহিছে যিটো পৰিয়াল এতিয়া এই নদীৰ পাৰত দহ-বাৰ বছৰৰ পৰা খোপনি পুতি আছে, ঘৰ-দুৱাৰ বান্ধি স্থায়ী বাসিন্দা হৈ গৈছে৷’
কুবেৰনাথ ৰায় শব্দ নিৰ্বাচনত অতি সচেতন লেখক হিচাপে পৰিচিত৷ তেখেতৰ উপৰোক্ত মন্তব্যৰ পৰা স্পষ্ট হয় যে কেনেদৰে বাংলাদেশী মুছলমানসকল অসমলৈ আহে আৰু ৰাজনৈতিক দলসমূহৰ সহায়ত ভোটাৰ তালিকাত স্থান দখল কৰি লয়৷ ৰাজনৈতিক দলসমূহে বাংলাদেশী মুছলমানসকলক নিজৰ মতাদৰ্শ শক্তিশালী কৰাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে৷ তেখেতে ইয়াকো স্পষ্ট কৰে যে মুছলমানসকলে কোনো মতাদৰ্শগত প্ৰতিবন্ধকতাক গুৰুত্ব নিদিয়ে, বৰঞ্চ ব্যক্তিগত স্বাৰ্থকহে প্ৰাধান্য দিয়ে৷ কুবেৰনাথ ৰায়ৰ এই প্ৰবন্ধটো সাহিত্যিক সুৰৰ হ’লেও, ইয়াত তেখেতে বাংলাদেশী মুছলমানৰ অসমত অনুপ্ৰৱেশ, তেওঁলোকৰ জীৱনশৈলী আৰু স্থায়ী বাসিন্দা হোৱাৰ পদ্ধতিসমূহ যি ধৰণে উন্মোচন কৰিছে সেয়া অতি যথাযথ ভাব হয়৷ বাওঁপন্থীসকলৰ ৰাজনীতিক কুবেৰনাথ ৰায় ১৯৬৯ চনতেই প্ৰহাৰ কৰিছিল, যি সময়ত নক্সালপন্থীসকলক লৈ শিক্ষা-বুদ্ধিজীৱী মহলত এটা ৰোমািKI×ক মোহ পৰিলক্ষিত হৈছিল৷ এইটো আকস্মিক নহয় যে বাওঁপন্থী ইকোচিস্টেমে বৰ চতুৰতাৰে কুবেৰনাথ ৰায়ৰ দৰে ভাৰতীয় পৰম্পৰা আৰু পৌৰাণিক গ্ৰন্থৰ প্ৰতীক লৈ সমসাময়িক পৰিস্থিতিত লিখা লেখকক চুকলৈ ঠেলি দিয়াৰ এটা কুটিল খেল খেলিছিল৷ যি কি নহওক, সেই প্ৰসংগ এই ৰচনাৰ বিষয় নহয়৷
উল্লিখিত প্ৰবন্ধত কুবেৰনাথ ৰায়ৰ আৰু এটি বাক্যই মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে৷ তেখেতে লিখিছে — ‘ময়মনসিং বাংলাদেশৰ এখন জিলা৷ এই ময়মনসিঙীয়া মুছলমানসকলে য’তে ভাল মাটি পায়, তাতেই খেতি কৰিবলৈ লাগি যায়৷ আইনীভাৱে বা বেআইনীভাৱে দখল কৰি মালিকহীন মাটিত এটা জনবসতি গঢ়ি তোলে৷’ এই প্ৰবন্ধত তেখেতে বুজাইছে যে কেনেদৰে অসমৰ নদীসমূহে পথ সলনি কৰে আৰু বানপানীৰ পৰা ওলাই অহা মাটিত ময়মনসিঙীয়া মুছলমানসকলে কেনেদৰে দখল স্থাপন কৰে৷ সাহিত্যত অনুপ্ৰৱেশৰ এই সমাজতাত্ত্বিক বিশ্লেষণ এক বিৰল দলিল৷
আজি ভোটাৰ তালিকাৰ নিবিড় পুনৰীক্ষণ চলি আছে৷ অনুপ্ৰৱেশকাৰীসকলক দেশৰ পৰা বাহিৰ কৰি দিয়াৰ প্ৰসংগত গৃহমন্ত্ৰী অমিত শ্বাহক অটল যেন দেখা যায়৷ অসমতো বিধানসভা নিৰ্বাচনত এই বিষয়টো মুখ্য ইছ্যু হৈছিল, তাৰ আঁৰত কেৱল ৰাজনীতি নহয়, দেশৰ ভোটাৰ তালিকাক শুদ্ধ কৰাৰ প্ৰয়াসকেই দেখা যায়৷ কোৱা হয় যে সাহিত্যই নিজৰ সময়কো লিপিবদ্ধ কৰি যায় — কেতিয়াবা বাস্তৱৰ চিত্ৰণ হিচাপে, কেতিয়াবা কল্পনাৰ ৰং সানি৷ কুবেৰনাথ ৰায়ে তেখেতৰ ‘কজৰীবনত জীৱহংস’ প্ৰবন্ধত যাত্ৰা, প্ৰকৃতি আৰু সমাজৰ নামেৰে মুছলমানৰ ভাৰতত অনুপ্ৰৱেশৰ কৌশল আৰু ৰাজনৈতিক দলসমূহে ভোটাৰ তালিকা দূষিত কৰাৰ ষড়যন্ত্ৰ উন্মোচন কৰিছে৷ দেশখনে মুছলিম অনুপ্ৰৱেশৰ সমস্যা দীৰ্ঘ সময় ধৰি বহন কৰি আহিছে আৰু এতিয়া তাৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰ সিদ্ধান্তত গ্ৰহন কৰাৰ সময় আহি পৰিছে৷
[লেখক অনন্ত বিজয় দৈনিক জাগৰণ কাকতৰ সহযোগী সম্পাদক]
নিয়মীয়া বাৰ্তাৰ ত্ৰিশ এপ্ৰিল সংখ্যাত প্ৰকাশিত
No comments:
Post a Comment