ৰেষ্ট ইন কেমেৰা, ৰঘু ৰাই

বিমানবন্দৰৰ ভিতৰখন সেইদিনা অদ্ভুতভাৱে নিস্তব্ধ আছিল ৷ দিল্লীলৈ যোৱা ৰাতিপুৱাৰ ফ্লাইট ৷ চিকিউৰিটি চেক হৈ গৈছে ৷ এতিয়া কেৱল অপেক্ষা ৷ দীঘলকৈ পাতি থোৱা চকীবোৰৰ এখনত মই বহিছিলোঁ — আৰু  তেতিয়াই চকুত পৰিল- সম্মুখৰ আসনখনত এজন মানুহ বহি আছে ৷ ডাঙৰ বেগ এটা কাষৰ চকীখনত থৈছে ৷  চকীত আউজি মুখখন ওপৰলৈ তুলি থৈছে ৷  চকুযুৰি মুদা ৷ টোপনি যোৱা যেন লাগে ৷ সেই মুখখন মই চিনি পাইছিলোঁ ৷ ৰঘু ৰাই ৷

মনে মনে কলোঁ — মাত এষাৰ দিও, নমস্কাৰ এটা জনাই যাওঁ ৷

কৈশোৰৰ শেষৰ ফালে কেমেৰা হাতত লৈছিলোঁ ৷ আৰু তেতিয়াৰেই এই নামটো শুনিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিলোঁ — ৰঘু ৰাই ৷ প্ৰথমবাৰ এই নাম আৰু কামৰ সতে চিনাকি হৈছিলোঁ-  উস্তাদ আমজাদ আলী খানৰ ‘দৰবাৰী’ ৰেকৰ্ডখনৰ ফটোখনৰ মাজেদি ৷ কলা-বগা ফটো ৷ পৃষ্ঠভাগত ৰাজস্থানৰ বিস্তৃত মৰুভূমি ৷ আৰু সন্মুখত এটি পুৰণি, দূৰ্গৰ মজিয়াত বহি ওষ্টাডজীয়ে চৰোদ বজাই আছে, সম্পূৰ্ণ আত্মবিভোৰ ভাব ৷  ৰাজস্থানী পোচাক পৰিহিত সাধাৰণ মানুহ কেইজনমানে অনন্ত কৌতুহলেৰে ওষ্টাডজীলৈ চাই আছে ৷ চাৰিওফালে কেৱল শূন্যতা ৷ কোনো নাটকীয়তা নাই, কোনো কৃত্ৰিমতা নাই ৷ তথাপিতো সেই ছবিখনে বুকুৰ কোনো এটা কোণ চুই যায় ৷ সেয়াই আছিল ৰঘু ৰাইৰ সৈতে মোৰ প্ৰথম চিনাকী ৷

পৰৱৰ্তী দিনবোৰত আলোকচিত্ৰৰ প্ৰতি আগ্ৰহ বাঢ়িল ৷ কেৱল তোলাই নহয়, চোৱাৰ প্ৰতিও আগ্ৰহ  বাঢ়িল ৷ আৰু ৰঘু ৰাইৰ ফটোবোৰ চাই চাই দুটা কথা বুজিবলৈ শিকিলোঁ ৷ প্ৰথমটো হ’ল — এটা সম্পূৰ্ণ ভাৰসাম্যপূৰ্ণ ফ্ৰেম ৷ আৰু দ্বিতীয়টো হ’ল — ফটোখনৰ ভিতৰত অনুভৱ কৰিব পৰা প্ৰাণস্পন্দন ৷

স্থিৰ এখন ফটোতো তেওঁ প্ৰাণ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল ৷ সেই অসহায়ভাৱে চাই থকা মানুহগৰাকীৰ মুখৰ ফটোখন-  চকুত বিৰিঙি উঠা আকুতি, নিথৰ হৈ থকা দেহৰ ভিতৰৰ উত্তাল অনুভৱ — এইবোৰেই ছবিখনক জীৱন্ত কৰি তুলিছিল৷ সেই মানুহগৰাকী কেৱল এটা বিষয় নাছিল — তেওঁ জীৱন্ত আছিল ৷

আৰু ইন্দিৰা গান্ধীৰ সেই বিখ্যাত ফটোখন — চিতাৰ ওপৰত শুই থকা মুখখনৰ পিছফালে সূৰ্য অস্ত যাব ধৰিছে৷ প্ৰাণহীন দেহৰ ফটো ৷ কিন্তু সেই ফটোখন কেৱল মৃত্যুৰ দলিল নহয় — সেইখন এটা যুগৰ সমাপ্তিৰ সাক্ষ্য ৷ আমি যেন সেই মুহূৰ্তৰ ভূমিত উপস্থিত আছোঁ — ইন্দিৰা গান্ধীক ওচৰৰ পৰা চাই আছোঁ — এই অনুভৱ দিয়াৰ ক্ষমতা কেৱল ৰঘু ৰাইৰহে আছিল ৷

তেওঁৰ প্ৰতিখন ফটোৱেই আছিল একো একোটা মাষ্টাৰক্লাছ ৷

তেওঁ তোলা তাজমহলৰ ফটোবোৰ এখন কিতাপত সংকলিত হৈছে ৷ মই তাজমহল চাই অহাৰ পিছত সেই কিতাপখন দেখা পাইছিলোঁ ৷ কিতাপখন চাই উঠি মনে মনে কৈছিলোঁ — তাজমহলৰ যি মাৰ্বলে চকু ভৰাই ৰাখে, ৰঘু ৰাইৰ কেমেৰাই সেই মাৰ্বলৰ আত্মাটো ধৰিছে৷ সৌন্দৰ্যৰ উপাসক প্ৰতিগৰাকীয়ে সেই কিতাপখন এবাৰ হ’লেও চাব লাগে ৷

এতিয়া সেই মানুহজন মোৰ সম্মুখতেই বহি আছে ৷ ইমান বছৰে মোৰ ভিতৰত সোমাই থকা ফটোগ্ৰাফাৰজনক অনুপ্ৰাণিত কৰি অহা মানুহজন ৷ নমস্কাৰ জনাবলৈ মন গ’ল ৷ কিন্তু চকু মুদি আছে বাবে মাতিম নে নামাতিম — এই ভাবি ওচৰতেই থিয় হৈ ৰলোঁ ৷

হঠাৎ তেওঁ চকু মেলি চালে ৷

মই নমস্কাৰ জনালোঁ ৷ তেওঁ হাঁহিলে ৷ কাষৰ বেগটো মজিয়ালৈ নমাই মোক বহিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনালে ৷

শ্বিলঙৰ পৰা আহিছিল তেওঁ — ৰাতিপুৱাৰ আগতেই যাত্ৰা কৰিছিল, গতিকে চকুত টোপনিৰ ভাব আছিলেই ৷ এটা সৰু কৈফিয়ৎ দিয়াৰ ঢঙেৰে হাঁহি হাঁহি কথাটো কৈছিল ৷ সেই হাঁহিতেই বুজিলোঁ — মানুহজন যিমান ডাঙৰ শিল্পী, সিমানেই সহজ৷ মই বিনম্ৰভাৱে সুধিলোঁ — আপোনাক ফটোগ্ৰাফীৰ বিষয়ে এটা প্ৰশ্ন সুধিব পাৰোঁনে ?

তেওঁ হাঁহি হাঁহি ক’লে — এই বিষয়টোৰ বাহিৰে অন্য একো কথাই মই নাজানো ৷ এটা প্ৰশ্ন নহয়, কেইবাটাও প্ৰশ্ন কৰা ৷ কথা আৰম্ভ হ’ল ৷ তাৰপাছত বিমানৰ বিলম্বৰ ঘোষণা আহিল ৷ কথা চলিল ৷ মাজতে তেওঁ এবাৰ উঠি গ’ল ৷ অলপ পিছত ঘূৰি আহিল — হাতত দুকাপ কফি ৷

বিমানত উঠাৰ আগলৈকে আমি ভালেখিনি সময় কথা পাতিলোঁ ৷ আৰু ভালেখিনি সময় কেৱল নিস্তব্ধতাৰ মাজতেই থাকিলোঁ — সেই নিস্তব্ধতাইও কথা পাতিছিল ৷ তেখেতৰ দৰে এগৰাকী বিশাল ব্যক্তিত্বৰ মানুহে মোক যেনেদৰে আপ্যায়ন কৰিলে, সেই অভিজ্ঞতাৰে মই ঐশ্বৰ্যবান হৈ ৰলোঁ ৷

সেই কথা-বতৰাখিনিৰ পৰা মই যিখিনি শিকিলোঁ তাক কথাৰে প্ৰকাশ কৰাটো কঠিন ৷ কিছু কথা কেৱল অনুভৱতেই থাকে ৷  আজি তেওঁ নাই ৷ কিন্তু তেওঁৰ কেমেৰাৰ চকুৱে যিবোৰ মুহূৰ্ত ধৰি ৰাখিছে, সেইবোৰ চিৰকাল থাকিব ৷ মৃত্যুই এজন ফটোগ্ৰাফাৰক শেষ কৰিব পাৰে — কিন্তু তেওঁৰ ফটোবোৰক নহয় ৷

ৰেষ্ট ইন কেমেৰা, ৰঘু ৰাই ৷

Rest in Camera, Raghu Rai.

The airport that morning was strangely quiet. An early flight to Delhi. Security done. Nothing left to do but wait. I had settled into one of the long rows of seats when my eyes fell on something — a man sitting in the row ahead. A large bag rested on the seat beside him. He had leaned back, his face tilted upward, eyes closed. He looked like he was asleep. But I recognised that face.

Raghu Rai.

I said to myself — go on, say something. At least offer a namaskar.

I had picked up a camera in the final years of adolescence. And from around that same time, I had been hearing this name — Raghu Rai. The first time his name and his work truly entered my consciousness was through the cover photograph of Ustad Amjad Ali Khan's L P record, Darbari. That photograph had been taken by Raghu Rai.

A black-and-white image. In the background, the vast, sweeping desert of Rajasthan. And in the foreground, Ustad Amjad Ali Khan is seated on the floor of an old fort, completely lost in his sarod — absorbed, unreachable. Beside him, a simple man dressed in Rajasthani attire, watching the maestro with an expression of boundless, quiet wonder. All around them, only emptiness. No drama. No artifice. And yet, the photograph reaches into some corner of the chest and stays there. That was my first meeting with Raghu Rai.

In the years that followed, my interest in photography deepened — not just in taking photographs, but in looking at them. And it was through Raghu Rai's work that I learned two things. The first was a perfectly balanced frame. The second was the pulse of life that could be felt within a still image.

Even in a photograph that does not move, he had breathed life into it. The face of a person staring helplessly at the camera — the silent plea blazing in those eyes, the turbulent feeling trapped inside a motionless body — these were the things that made a photograph alive. That person was not merely a subject. They were living.

And then there was that famous photograph of Indira Gandhi — her face on the funeral pyre, the sun setting slowly behind her. A photograph of a lifeless body. And yet it was not simply a record of death. It was testimony to the end of an era. It made you feel as though you were standing in that very moment, watching Indira Gandhi from close quarters. Only Raghu Rai had that power.

Every photograph he took was a masterclass.

His photographs of the Taj Mahal have been collected in a book. I came across that book after visiting the Taj Mahal myself. After going through it, I remember thinking quietly — the marble of the Taj fills the eyes, but Raghu Rai's camera captured the soul of that marble. Every worshipper of beauty ought to see that book at least once.

And now, here was that man, sitting right in front of me. The man who had, for so many years, lived inside the photographer within me — who had taught him and given him something to reach for. I wanted to offer a namaskar. But his eyes were closed, and I couldn't decide whether to call out or to simply stand there. So I stood, uncertain, beside him.

Then, suddenly, he opened his eyes and looked up.

I offered a namaskar. He smiled. He lifted the bag from the seat beside him and invited me to sit.

He had come from Shillong — had started before dawn, he said, which explained the drowsiness. He offered this as a small apology, smiling as he said it. And in that smile, I understood something — the greater the artist, the simpler the person.

I asked tentatively, "May I ask you one question about photography?"

He laughed and said, "I don't know anything except this subject." Don't ask one question. Ask as many as you like.

And so the conversation began. Then came an announcement — the flight was delayed. The conversation continued. At one point, he got up and left for a few minutes. When he returned, he was carrying two cups of coffee.

Until the time we boarded, we talked, and for stretches of time, we simply sat in silence together. That silence, too, was a kind of conversation. That a person of such stature should receive me with such warmth and ease — that experience left me richer than I had words to express.

What I learned from that exchange is difficult to put into language. Some things live only in the feeling they leave behind.

He is gone now. But the moments his camera's eye caught and held — those will remain forever. Death can end a photographer. But it cannot end his photographs.

Rest in Camera, Raghu Rai.

(The sketch of Raghu Rai was made from a photograph by Vikramjit Kakati)

Published in The Daily Eye | 28th April 20 |